AEKT Bölgesinde Yeni Bir Paradigmayı Düşünmek

Azerbaycan Cumhurbaşkanı Sayın İlham Aliyev 19 Haziran Perşembe günü, Ermenistan Başbakanı Sayın Nikol Paşinyan ise 20 Haziran 2025 günü Cumhurbaşkanı Sayın Recep Tayyip Erdoğan'ın davetlisi olarak Türkiye'ye geldi. KKTC Cumhurbaşkanı Sayın Ersin Tatar 3-4 Temmuz 2025 günleri arasında Azerbaycan'da idi ve en üst düzeyde ağırlandı.  Sayın Aliyev ve Sayın Paşinyan ise 10 Temmuz Perşembe günü Abu Dabi'de bir araya gelerek, Azerbaycan televizyonlarına göre yaklaşık beş saatlik bir toplantı yaptılar.

Bu görüşmeler Azerbaycan ile Ermenistan ve Ermenistan ile Türkiye arasındaki ilişkilerin pekişmesi, bölgemizin de kalıcı bir barış dönemine doğru evrilmesi için büyük önem taşıyor. Bildiğimiz jeopolitik dengeler yıkılırken KKTC'nin de bu denklem içerisinde yer alması ise, bölgemiz ve bölge barışı için eşsiz bir fırsat yaratıyor. Çünkü jeopolitik dengelerin yıkılması I. ve II. Dünya Savaşı'ndan sonra ortaya çıkan jeopolitik PARADİGMANIN ve stratejik düşünce kalıplarının da yıkılması anlamına geliyor. Şimdi yeni bir jeopolitik ortam doğuyor ve bu yeni ortamı yeni bir paradigma ile düşünmek zamanı gelmiştir. Üstelik de her tarafta savaş, küresel ekonomik kriz ve çatışma haberleri gelirken, barış, istikrar ve ekonomik iş birliği içeren yeni bir paradigmayı, kurmak, kurgulamak ve gerçekleştirmek için çaba göstermek, yalnızca bölge barışı açısından değil dünya barışı açısından da anlamlı olacaktır.
  
İçine girdiğimiz KÜRESEL JEOPOLİTİK FIRTINA, Rusya ve Ukrayna arasındaki savaş; birdenbire yeniden alevlenen Pakistan-Hindistan çatışması; Suriye'deki belirsizlik dönemi; İsrail ve İran arasında yürüyen inişli çıkışlı savaş; ABD-Çin rekabeti ve aralarındaki hegemonya çatışması gibi bir dizi olayla zaten dünya kamuoyunun gözü önünde cereyan ediyor. Benzer olayları da sıraladığımız takdirde birbirinden bağımsız bölgesel olaylarla değil, küresel bir jeopolitik kırılma süreciyle karşı karşıya olduğumuz gerçeği, tartışmaya yer bırakmayacak bir biçimde önümüzde duruyor. Birbirinden bağımsız gibi duran ama aslında birbiriyle ilintili olduğu çok açık jeopolitik fay hatları çoktan kırıldı ve daha da kırılmayı sürdürüyor. AEKT Bölgesi barış ve ekonomik iş birliği projesi işte bu jeopolitik fırtına karşısında yeni bir paradigma olarak öneriliyor.

Dünyanın bu risklerle dolu çalkantılı ortamında ise, benim yukarıda kısaca “AEKT Bölgesi” diye tanımladığım, Azerbaycan, Ermenistan, KKTC ve Türkiye arasında oluşmaya başlayan yeni ortamın, bölgemiz ve yine dünyamız açısından büyük bir umut ışığı olduğuna inanıyorum.
Eğer devletler, bireyler ve kurumlar olarak kafamızdaki paradigmaları değiştirip yeni ve yaratıcı bir paradigmaya geçiş yapabilirsek, AEKT Bölgesi kendisini çevreleyen ve içerisinde yer aldığı Karadeniz, Kafkasya, Doğu Akdeniz ve Batı Asya coğrafyası için de bir umut ışığı, yeni bir barış ve ekonomik iş birliği kurgusu için de çekim merkezi olacaktır. 

AEKT Bölgesi kendi içerisinde, ülkelerin birbirini tamamladığı, tarımdan ticarete, enerjiden ulaşıma kadar çok yönlü bir iş birliği ortamına sahiptir. Bu noktada AEKT Bölgesinin kendi içerisinde kesintisiz bir deniz, kara ve hava ulaşım ve tedarik zinciri bütünlüğünü sunduğunu hemen vurgulamak gerekiyor. 

1) Zengezur ulaşım hattı, Doğu-Batı, Asya-Avrupa ekseninde uzanan, mal ve enerji akışına müthiş kolaylıklar sağlayan harika bir kara ulaşım odağı, Azerbaycan ve Ermenistan açısından önemli bir zenginlik kaynağı olmaya adaydır.

2) Türkiye ise Karadeniz'den Türk Boğazlarına oradan Ege ve Akdeniz'e inen deniz ulaşım hattını; Doğu Karadeniz ve Kuzey Doğu bölgelerinden aşağıya inen bir kara ulaşım alanı ile mal ve enerji akışını kesintisiz sürdürecek bir alanı AEKT bölgesine sunuyor. KKTC ise özel olarak Doğu Akdeniz, genel olarak da Akdeniz deniz ulaşımı ve deniz ticaretinin güvenliği bakımından AEKT Bölgesinin tamamlayışı ve stratejik unsuru olarak hemen göze çarpıyor.

3) AEKT Bölgesi ülkelerinin ekonomik yapıları ise böyle bir iş birliği bölgesi bakımından zorunlu olan bir temel koşulu yerine getiriyor: Azerbaycan, Ermenistan, KKTC ve Türkiye hem hizmetler, ticaret ve enerji hem de endüstriyel alt yapı bakımından birbirlerini tamamlıyor.  Yetişmiş insan gücüne, deneyime sahip toplumlar olarak geniş bir ekonomik coğrafyadır burası. 

4) Azerbaycan, Ermenistan, KKTC ve Türkiye'nin yaratacağı ortak ekonomik alan tarım ve gıda endüstrisi açısından da eşsiz bir çeşitlilik ve zenginlik sunuyor.  Dolayısıyla AEKT Bölgesi, kurulacak ulaşım altyapısıyla birlikte bütünleşmeye elverişli, çekim merkezi olmaya aday bir tarım ve yatırım coğrafyasına da sahiptir.

5) KKTC ise yalnızca AEKT Bölgesinin gençleri için değil, tüm Akdeniz bölgesi için de çok gelişmiş bir üniversite ve akademik çalışma altyapısına sahiptir. Dolaysıyla Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti AEKT Bölgesi'nin ortak Ar-Ge ve eğitim merkezi olmaya da adaydır.
 
6) AEKT Bölgesinin finans ve bankacılık açısından da içinde büyük bir potansiyel ve insani birikim barındırdığına hiçbir kuşku yoktur. Sorun bu potansiyelin rasyonel bir biçimde yaşama geçirilmesi, AB ve Dünya finans sistemi ile bütünleşmesidir. 
  
7) AEKT Bölgesi dünya sermayesi açısından da ihmal edilmesi mümkün olmayan, uluslararası yatırımlar için eşsiz fırsatlar sunan bir ekonomik çekim merkezi olarak karşımızda duruyor.

AEKT bağlamında dikkate alınması gereken çok önemli bazı noktaları da hemen vurgulamak istiyorum:

a) AEKT Bölgesi projesi adı geçen “ulus-devletlerin”, ulus-devlet niteliklerini koruyarak tasarladıkları bir ortak proje olarak düşünülmeli; böyle planlanmalı ve kurgulanmalıdır. Bu gerçeği göz ardı edecek her adım ve öneri projenin ölü doğması anlamına gelecektir. 

b) Azerbaycan, Ermenistan, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ve Türkiye'nin AEKT içerisinde birbirlerinin politik sistemlerine ve iç politikasına karışmamasının sağlam bir ilke olarak benimsenmesi de böyle bir yeni paradigmanın kurgulanması bakımından büyük önem taşıyor.

c) AEKT Bölgesinin hiçbir konfederatif veya federatif yapı hedeflememesi büyük önem taşıyor. Bölgenin bütün ülkeleri kendi iç politikalarında özgür, dış politikalarında bağımsız olmalı, kendi dışlarındaki herhangi bir bürokratik mekanizmaya tabi olmamalıdır. Öncelikli amaç AEKT Bölgesinin ulus-devletlerinin arasındaki bir barış ve ekonomik iş birliği coğrafyasının yaratılması olmalıdır.

d) AEKT Bölgesindeki iş birliği sürecinde Ermenistan'ın ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nin demografik yapılarının ve özgün kültürel özelliklerinin korunması büyük önem taşıyor. Her iki ülke de geleneksel dokuları ve konumlarıyla özen gösterilmesini hak ediyor. 

Öbür yandan da AEKT Bölgesinin coğrafyası Batısında Avrupa Birliği ile komşudur. Bu “coğrafi komşuluk” gerçeği, AEKT Bölgesinin ulaşım yatırım, ticaret, altyapı ve enerji alanında Avrupa Birliğinin sağlam bir ortağı olarak öne çıkmasının da anahtarıdır. Böylece Batı Avrupa ile Batı Asya coğrafyalarının belki de tarihte ilk kez olarak barış içerisinde buluşması, gönüllü ve ortak bir iş birliği alanını kurması mümkün olacaktır. 

Evet coğrafya bir kaderdir, ama istersek barışa ve iş birliğine açılan bir kader. AEKT Bölgesi üzerinden kurgulayacağımız yeni paradigmanın kendi çevresini de etkilemesi ise arzu edilir bir gelişmedir. Dolayısıyla düşüncemizi o noktaya da yöneltmemiz gerekiyor. 

Yeni paradigma, yani AEKT barış ve iş birliği bölgesi, aynı zamanda Kıbrıs sorununun çözümü için de yeni bir paradigma özelliğini taşıyor.  Avrupa Birliği ve AEKT arasında kurulacak derin ekonomik ilişkiler ve çıkar birliğinin Türkiye, Yunanistan, Kuzey Kıbrıs ile Güney Kıbrıs arasındaki ilişkileri de barış ve iş birliği yönünde etkilemesi ümit edilebilir ve düşünülebilir bir olasılıktır.  

Evet, küresel jeopolitik fırtına ülkeleri ve kurumları yıkıp önünde sürüklüyor. Ama bu aynı zamanda yeni bir dünyanın kurulması anlamına da geliyor.  Yeni kurulan bir dünyada ise Azerbaycan, Ermenistan, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ve Türkiye için birlikte ve yeni bir inisiyatif, yeni bir tarihi rol üstlenmek mümkün görünüyor. İlk bakışta belki bir hayal gibi görünüyor olsa da, birbirlerine karşı vahşice savaşmış Avrupa ülkelerinin külleri arasından doğup yükselen ve sonunda gerçekleşen hayalin adının Avrupa Birliği olduğunu unutmayalım. 

AEKT üzerinden kurgulamayı başaracağımız yeni jeopolitik paradigma bir ekonomik fırsat ve barış kapısıdır. Öyleyse iki büyük dünya savaşından geriye kalmış, sürekli kan ve ateş üreten eski paradigmayı artık tersine çevirmek zamanı çoktan gelmiştir. Şimdi düş kurmak zor gibi görünse de. Ama bir düşün gerçekleşmesi için önce hayal edilmesi gerekiyor.